Omilia Dom Basilio do Nacimento iha Misa Requem Dom Alberto Ricardo da Silva

Omilia Dom Basilio do Nacimento iha Misa Requem Dom Alberto Ricardo da Silva

Sr.Presidente da Republika i nia espoza

Sr.Nuncio Apostolica e Reprezentante da Santa Se

Sr. Bispos Darwin no Maliana nian

Membro seluk orgaun sobarania sira nian

Corpo diplomatico

Iramao outra proficoes e relijiosas

Eslentisima Autoridade Civil I Militares

Reverendo saserdotes relijiozas

Querido seminaristas

Membro de vida consagrasa

Familia boot Dom Ricardo nian husi Aileu no Uaibobo

Asosiasoens relijosos sira hotu

Povu sarani tomak

Iha salmo 39 kuandu fo hanoin ba ita nia vida salmo 39 dehan hanesan ne’e nune tudo ser umanu e um sobre tudo mortal despache o tempo, dehan katak ita ema nee hanesan iss ida nebe dada iss iha liur, dehan katak buat hirak nebe mortal hirak nebe sei mate nee sei naksobu. Maibe iha poeta ida naran Carlos Drumou de Andrade Lusa Brazileru koalia konaba vida nia hateten buat ida kapas teb-tebes, hau lee iha portugues “A vida e como a flor que floresce de manha e murcha a tarde. Mas a vida e um previlegio, e precisa vive-la bem e cuida-la para servir aos outros nossos ” hau terjemakan. Vida hanesan rai hanek ne’ebe labarik ida kaer iha nia liman ou entaun hanesan be tulu ida nebe tun lian ita rona deit iha tempu ida ne’eba ou hanesan bainhira ema dere riti, riti lian durante tempu ida maibe depois hotu uma sombra que passa katak hanesan latatak ida ke liu. Imajen oan ne’e kapas tebes tanba ita mos uluk labarik, ita kaer rahenek iha ita nia vida i rahenek ne’ebe ita komu iha ita nia nee mezmu komu metin monu-monu to’o rai henek musan ida ikus nee monu liman mamuk.  Labarik ne’ebe kaer rahenek ne’ebe atu sukat Dom Ricardo nia Vida iha tempu moris halo raihenek musan ida ikus liu ne’e monu husi nia liman iha loron kinta feira Santa liuba tuku 21 (sia) kalan ”lahatene  se Dom Ricardo husu ba Maromak atu lori Nia iha duni loron ida ne’e, se Nia husu Maromak halo tuir nia hakarak, se Nia la husu Nai Maromak  haraik ravisadu midar tebtebes ida ba Nia wainhira atu ramata Nia terus iha mundu ne’e, Maromak mai bolu nia iha loron ne’ebe significado bo’ot tebes mai amu lulik ida iha loron kinta feira santa, loron sakramentu ordem no sakramentu eukaristia nian. Sakramentu rua ne’e haraik naroman bo’ot ba Nai Lulik ida nia moris, ba Dom Ricardo nia moris no mate, husi sakramentu ordem nia simu kbi’it atu haraik grasa wai’n be wai’n ne’ebe Maromak haraik ba nia oan sira liu-husi nia ministro Nai Lulik. Husi sakramentu eukaristia Nai Lulik ida wainhira simu Kristu nia futar isin no ran, Sakramentu eukaristia laos sai deit aiha Santo ba Nai Lulik ne’e nia moris maibe eukaristia obriga Nai Lulik ida ne’e atu sai hanesan Kristo halo nudar sai Kristo nia moris hanesan ita rona iha evanzelu, Nai lulik ida nia projektu moris nia iha sasukat ba avaliasaun konaba nia vida maka nee simu kb’it atu sai Nai Lulik hanesan Jesus Kristo no Hasanto nia maun alin sira ne’ebe fiar no moris tuir Nai Jesus Kristu hanesan Nia liu husi Sakramentu sira. Laos dalan fasil tan ne’e ema barak hakarak hatan ba nain nia bolu maibe Nai Maromak hili deit balu. Tamba sa mak Nai Maromak hili deit ema balun ne’e urusan Maromak nian. Amo Ricardo nia moris nudar ema iha mundo remata iha kinta feira santa liuba iha misterio mate nia oin liuliu ho ema sira ne’ebe besikliu ba ita nudar familia, parente, belun, kolega, superior ho Dom Ricardo ba nia santisimo ne’ebe primeiro Bispo mak mate iha Timor ne’ebe ami sira tuir mai ne’e biasa deit ona. Misterio mate ne’e provoka reasaun tolu; ida dehan ita ema moris atu mate “O omen ser para morte”, ida seluk fali dehan ita mate atu la mate tan, ita mate atu moris rohan laek, “ O omen ser para eternidade” ne’e duni kuandu ita hare prespetiva o omen ser para morte ida primeiro ne’e halo ita nia reasaun ba matebian sira ita dehan “kuitadu ida ne’e kala ba leet deit ona” I katuas Ricardo iha Nia reasaun sira ne’e kuandu ita nia reasaun ema ida mate nia reasaun ne’e iha lian mambae dehan “ai o e” ida segundu hareba misterio mate ho prespetiva eternidade nian hodi dehan ita ema mate atu la mate tan, Terseira kestaun iha misterio mate nia oin, ita husu ita mate tia ita ba nebe ou ema sira besik ita liliu ho kazu konkreto hanesan nee iha ita nia oin Dom Ricardo ne’ebe iha fulan balu liuba moris iha ita nia leet I ohin kuandu toba hela hanesan ne’e kuandu ita husu Dom Ricardo ba ne’ebe ou Dom Ricardo iha ne’ebe. Ba ita sarani sira misterio pascoa ne’ebe ita selebra horseik fo naroman kompleito ba ita nia moris ho ita nia mate no ita nia moris hias ba moris rohan laek. Ita bo’ot sira sei hanoin horseik iha primeira leitura aktus apostolika iha dominggu resuiresaun Saun Pedro nia reasaun dehan hanesan ne’e nia mate liu loron tolu nia moris hias fali, ami hela ho nia, ami hare ho matan ami hela ho nia han hemu ho nia bainhira nia moris hias fali. Resurisaun Jesus Kristu nian hodi problema oinsa mak matebian ida mate tia loron tolu nia moris fali maibe dezafiu sarani nia ne’e pontu principal mak ita sai sarani tanba fiar Jesus Kristu nia moris hias I tanba Jesus Kristu nia moris hias ne’e mak muda prespetiva tomak ita nia vida, ita bele dehan disiplu kuadu hatete buat ne’e Bisiplu sira mesak bulak tan tanan deit, k ema lanu ne’e make ma dehan foin tuku sira deit sira lanu ona, disiplu sira hanesan beik tan tanan hodi inventa situasaun ida para ohin loron ema rihun ba rihun, tokon ba tokon tuir hotu hanesan bulak, hanesan beik, hanesan neon mamuk no istupidu ou fiar kotu deit. Multidaun ne’ebe tuir Dom Ricardo nia isin ne’e hau hanoin halo ema hotu hakfodak ne’ebe hau Halima ho Bispo maluk ida dehan “hau nia kuandu hanesan nene hau hare ema barak tuir hau nee hau halo moris fila fali” ou ema bulak mak inventa ou entau Jerusalem foun ne’ebe ita rona ohin iha livru apocalis iha segunda leitura Jerusalem foun ida ne’e maka Kristu moris hias tia hodi fahe isin ne’e entau hirak ne’ebe iha sira nia vida tomak hak’as an atu moris tuir no Jesus Kristu sira ba hasoru malu ho Kristu iha ne’eba I entre sira ne’e hotu que certeza Dom Ricardo mos iha neba loron sira molok atu mate wainhira iha tempu sira nia neon sei mos nia dehan hau preparadu ona, hau pronto ona, hau nia fatin iha ona. Terus tamba nia isin moras maibe ceremu, kalmo, hakmatek ho nia certeza sarani Nai Lulik Bispo nian, hau hanoin ohin nia bele hatete ba São Paulo hau nia oras to’o ona hau halo funu ne’ebe diak hau nia kareira hotu ona hau metin nafatin ba hau nia fiar hau hein deit atu simu kompesasaun ne’ebe Nai haraik konaba nia finalidade ba Nai Maromak hau hanoin nia vida tomak nia hatudu ida nee duni. Dom Ricardo bele iha defeito hotu-hotu maibe nia maibe iha vertude rua ne’ebe ema hotu labele nia forsa de vontade e nia forsa de karakter ho nia forsa de vontade no karakter ida nee hametin liutan nia finalidade ba Nai Maromak biar dala barak nia ulun to’os ita hotu koko uituan iha ita nia vida, nia ulun to’os ba nia sarani no ba nia Nai Lulik sira, ema la perfeito iha buat hotu-hotu maibe hak’as an atu sai perfeitu hau husu lisensa konta istoria ida konaba nia forsa de vontade “Nia uluk sae kareta iha Portugal nia ema muta door ne’ebe halo ami moe bebeik kuandu sae transporte publiku lakleur-lakleru katuas fakar sasoro iha dalan ne’ebe ami dehan hanesan nee moe laiha mai tia male nia rain mos sei fehuk nafatin ne’ebe halo ita kaladi sira moe hotu I loron ida ema hatete ba nia katak atu sae kareta nee tenke han kabun bosu e hemu buat ho gas I molok atu sae kareta nia ba iha buat sira ema faan hahan nee nia babain la han buat ida ohin nia han paun fuan tolu I hemu cerveza lata rua” lahatene mas aserta dezde nia hemu to’o nia mate la Dom Ricardo nungka mais muta, tan nia forsa de vontade nee sena deit paun fuan rua ba, tiba deit paun tama ba tanba nia moe atu muta. hareba kotuk  hare Dom Ricardo nia vida dezde hau kunhese nia kuandu hau tama ba primeiru ano nia iha kintu ano, ohin nia toba hela iha nee hau hare ba kotu fraze ida Santo Agostinho nia dehan hanesan nee “ Ezistir é um privelezu viver e maravilozu  amorte a prime tudo a vida e avida e prime a toda vida” ezistir é uma privelezu, Privelezu ne'e iha lian tetun Karik buat ida ne’ebe akontese deit ba ema ida situasaun ne’ebe akontese deit ba ema balun laos ema hotu-hotu ne’eduni ezistir e uma privelezu ne’e maluk sira ita hirak ne'e balun oin kapas, balun oin Maromak buti sala tia, balu metan, balu mutin hirak nee hotu balu bo'ot balu kiik maibe ita hirak nee laiha iha mundo mos laiha buat ida tamba mundo la presisa ita atu ezisti maibe biar hanesan nee iha Maromak nia vontade bolu ita atu moris iha mundo ne’e. idak-idak ho nia vida ida-idak ho nia destinu maibe privelezu nee dehan katak ita biar la folin hanesan nee maibe ita moris I tanba privelezu ida ne’e ita ema depois iha situasaun ida nee ita ida-idak dez araska, maibe privelezu ida ne’e ba deit ema ne’ebe moris tanba hirak ne’ebe la moris nee hau hanoin lahatene manu lalar ida midar oinsa atu koko manu lalar ne’e tenki moris uluk mak foin hatene katak manu lalar ho tua sabu hamutuk ne’e Maromak liu mos lahase maibe privelezu ida ne’e Maromak haraik ba Dom Ricardo liu husi Jovem ida Uaibobo nian naran Paulo ho feto foin sae ida husi Aile ho naran Remilda. Uaibobo ne’e Maromak lahatene iha ne’ebe Dona Remilda husi Aileu, Aileu ne’e Maromak hatene tanba primeiro Maromak iha Aileu ne’e mak Maromak Aileu. Husi Sr.Paulo ho Dona Remilda nia hadomi Maromak bolu labaraik ida naran Alberto Ricardo da Silva atu tuir nia liuhusi misterio moris loron ida Maromak liuhusi Dom Ricardo nia O tuir hau mai I nia tuir Maromak moris ba mundo iha nia moris tomak Maromak bolu nia atu tuir nia tuir dalan ne’ebe Maromak hakarak katak Alberto Ricardo atu servi ba nia iha tenpu ne’ebe Maromak presisa nia nudar Nai Lulik, nudar Paroko, nudar formador, nudar Vigario geral, nudar testemunha atu salva jovem sira nia moris iha Nasaun no nia kreda, nudar primeiro Reitor Seminar Maior nian I nudar Bispo. Kinta feira liuba Maromak liu dala ikus iha nia vida hodi dehan Ricardo O tuir hau mai atu servi hau iha hau nia Gloria. Ami sira com vive ho nia desde ativo seminario ami hotu bolu nia tiu deit, hau nia subrinho duni maibe ami bolu nia tiu tanba biar foin sae, jove hela maibe hau la ofende nia familia se bele dehan katak Dom Ricaro tempu Joventude laiha tanba nia lakon nia inan sedu I situasaun ida ne’e kondisiona ba Dom Ricardo nia vida tomak hau hanoin ho deit nia vontade forsa de karakter ne’e, nia finalidade, nia seriadade I nia oin ida naburut ne’e mai ho nia hun mak ne’e tanba lakon nia Inan sedu nia tenki sai ema bo’o lalais laiha tempu atu sai ki’ik oan laiha tempu atu sai jovem maibe nia tenki halo nia an bo’ot kedan I hau hanoin trasu ida ne’e bainhira ida kunhese nia ne’e marka Dom Ricardo nia vida viver e maravolozu” kualidade ne’ebe ema hotu hare lais iha Dom Ricardo mak nia simplisidade no nia atensaun ba ema sira. Amo Dom Ricardo ema ida que fuan boot tebtebes maibe nia sorin makasae ho nia sorin mambae ne’e dala barak iha konflitu iha nia an hanesan mambae koalia ibun deit mak barak, hanesan makasae hakrak buat ba los mai los I dala barak iha konflitu internu ne’e lahatene atu obedese nia an ka, nia lojika nia makasae nia kuandu Aileu mak koalia iha nia laran mamar uituan, kuando Uaibobo mak koalia iha nia laran dalaruma dudu mos laba maibe barak mak lahetene katuas ne’e kualidade sira seluk hanoin orsida Sr.Xanana sei koalia maibe hau adianta buat balun ne’ebe ami konhese Dom Ricardo autor halo teatru I Dom Ricardo nia kualidade vontade ne’e la lakon muziku, pintor, poeta, mistiku I desportista tebe bola mak labele komu nia ain badak selok deit ema, nia oin ida naburut halo ema hanoin katak nia siak ten ida mak ne’e maibe lae buat komik ida, halimar dor, kuandu rona karik nia dehan rona ba hau nia segredu tomak. Nia oin ida naburut ne’e halo ema hanoin ema hirus ten ne’e I dalaruma nia siak tan ita foti liman ba ita maibe depois ami mesak nia dehan hanesan ne’e O hare hau halo teatru diak tebtebes, depois nia rasik komenta nia istoria hirak ne’e hamnasa to’o mata ben sulin depois komenta ho funfunan tan. Dom Ricardo nia kualidade balun ne’ebe nia subar I hirak ne’ebe nia aluno ne’e iha Dare, iha Seminario Maior ita bo’ot sira hare nia prejepeiu hirak ne’e nia kuda balun ikun metro hitu ba oin ne’ebe dala ida hau ba hare nia prezepiu hau dehan hanesan ne’e katuas sira ne’e oin seluk. Nia dehan o la perseve ba buat ida arte ne’e ne’ebe nia dehan nia arte ne’e avulutiva, ne’ebe amo nia avulutiva ne’e halo kuda ne’e halo kuda sira normal ikun metro hitu kedan. Kuandu nia sai Amo Lulik ami hanoin lao ba kotuk nia husu ema ne’ebe halo parte iha kursu. Hirak ne’ebe hau toman iha seminario ne’e ida mak Nicolao kuandu hau tama primeiro ano sira kinto ano ida mak Nicolao, hau hanoin Abel Fatima hau hanoin Direktur ministerio ida nian ida mak Jose Jeronimo ohin advogado iha Portugal I katuas Ricardo duni I depois Abel sae kinto ano sextu ano sira nain rua deit Dom Ricardo ho Jose Henrique depois ba Macau kursu ida ne’e ami nia Retor naton ne’e mak Amo Alvaro ohin sei moris 98 anos Padre Alvaro dehan hanesan ne’e “Aqui estao curso qua a falar de se que a sim fazer de ti que falar de ce do futuru” nato ne’e ami hanoin Amo Avaro maibe hare Nicola nia intervensaun de istoria Timor nia hare Dom Ricardo, Jovem ida naton ne’e hau rona deit nia naran maibe nia sai tia ona, ne’ebe jovem ida kuandu ami tun mai ba pasiar ne’en nia lao iha luron kuluhun nia sae mai livru rua iha nia liman okos lao patara manu aman nafatin hanesan ohin ne’ebe ne’e make ma dehan katak Zeca Gusmão, hatete Zeca Gusmão ne’e ema hotu lahatene se? maibe se hau hatete katak ida ne’e mak Kay Rala Xanana Gusmão ne’e hotu hatene katak nia halo parte maibe kuandu nia famouzu hau la hanoin ona nia oin depois kuandu fila ona mak hau hare dala ida nia hau hanoin hau hare bauat lubuk ida mak hau hare husi jovem ida ne’e labele sai husi seminario ransu nia maluk sira seluk ne’e fiar ba Maromak ladun bo’ot ona agora nia fiar bo’ot mak’as. Maibe kuandu sai husi seminario ransu ho kolega antigo seminarista sira nia devosaun bo’ot liu mak via sacra I via sacra sira nian ne’e iha deit estasaun rua estasaun Paroquia Balide no estasaun Paroquia Motael, iha objetu de kontemplasaun ne’e laos Jesus Cristo nia Cruz, objetu de kontemplasaun ne’e mak Madre sira ni minina sira, madre sira nia minina sira iha kolegu Balide ho minina sira Palapasu ho Bairo pite ne’ebe ba missa iha Balide. Hau halo hamnasa uituan maibe hau nia objetivu ne’e dehan katak viver e maravilosu kuandu ita hare ema hirak ne’ebe halo parte Dom Ricardo nia vida ita hare ema hirak ne’ebe ohin naran bo’ot iha Timor, ita hare katak Dom Ricardo nia vida, Dom Ricardo nia passado iha lubuk ida iha liur I halo katak hamutuk ho nia halo istoria Timor nia. A morte e primeu da toda vida e a premio ohin iha Dom Ricardo nia isin mate nia oin ita hareba kotuk, hau hanoin ita idaidak rai rekordasaun, rai memoria ne’ebe katuas ida ne’e nia vida signifika ba kolega sira, ba belun sira, ba nia seminarista sira, ba nia familia sira, ba nia Diocesana sira ne’eduni ohin mak morte de morte sai planeatura ne’e maka Dom Ricardo nia vida hatudu an tomak ba sarani hanesan Bispo ba ita hotu ne’ebe ho maneira de ser ho nia fee ikus-ikus ne’e nudar Bispo ami akompaña malu besik liutan liliu iha tempu nia husu nia prekupasaun problema ho nia Diocesa no agora iha tempu moras i esperansa ho nia certeza iha Maromak ne’e sai presensa sai testemunha ba ita hotu ne’ebe konvive ho nia ne’e duni hau hanoin ohin ita dehan deit boa viagem I depois ate ita fila iha dominggo kalan, sabado kalan ho nia mate depois ema hateten dehan sei hatama nia iha firogrifiku tanba la augenta ne’ebe hau hanoin hatete hodibainhira be ita nain rua hare malu ikus ne’e mak hau dehan ba o katak molok ami atu lori O ba rai kuak, ami sei halo sei halo o nia sira hanesan ikan sira be tau iha Zeleira o kala hare mai hau nee ai o e maibe ohin tempu buat hirak halimar ne’e liu certeza bo’ot ne’e mak Dom Ricardo ikus mai hodi aproveita hodi hau nia naran pssoal hodi Diocese Dili nia naran hakarak agradese atensaun carinho ba disponibilidade ba orasaun no ajuda tomak ba durante Dom Ricardo da Silva nia moras no nia mate, nune’e mos hakarak agradese ba Nai Lulik sira ne’ebe akompana nia ba membro family ninia no familia Borges no comunidade Timorense iha Australia liliu iha Darwin no ba Diocese Darwin ne’ebe tau matan ba nia ami agradecementu bo’ot, agradecemento bo’ot id aba corpo politiku ospital Darwin, Adelaide ne’ebe akompanha Dom Ricardo durante tempu analise diagnostiku, operasaun no tratatamentu, doutor sira kuandu hare nia ema hatete nia dura durante fulan neen deit I tebes duni I fulan neen Dom Ricardo monu. Obrigado bo’ot ida ba Ministerio da Saíde RDTL no corpo politiku ospital Guido Valadares ne’ebe disponibiliza meus hotu recursu umanus, tekniku, lojistiku hodi asisti diak liu ba Dom Ricardo nia moras ikus nian biar sira hatene katak pontu de vista mediku Dom Ricardo nia espasu ladun bo’ot. Ba Dom Ricardo nia mate hau lahatene atu agradese oinsa tamba zestu sira ne’ebe mosu hau lahatene atu haktuir valorize oinsa ne’e deun hato’o deit obrigado bo’ot ba imi hotu orgaun soberani sira hotu dieversas Instituisaun de Estado, emaprezarius Dili nian, congregazoens relijosa sira, paroquias, povu simples, organizasoen i grupo apostolica kreda Timor nia tomak ne’ebe hodikalan mai to’o iha ne’e  Diocese rua no Maliana. Husu deit ba Dom Ricardo atu ami sira hela ne’e lahatene agradese, husu deit ba Dom Ricardo atu iha lalehan nia rasik agradese pessoalmente ba ita. Sejo louvado Nossa Senhora Jesus Cristo